روزنامه‌های سیزدهم بهمن‌ ۱۴۰۴ چگونه به انتشار اسامی جانباختگان ناآرامی‌های دی‌ماه واکنش نشان دادند؟

در روزی که هشدار رهبر انقلاب در زمینه پیامدهای جنگ‌افروزی آمریکا و کشیده شدن منطقه به آتش جنگ در میان عناوین اصلی روزنامه‌ها برجسته بود و مسائلی مانند عزل مدیر یکی از شبکه‌های صداوسیما به خاطر رفتار و گفتار جنجالی و توهین‌آمیز یک مجری درباره جانباختگان حوادث دی‌ماه هم واکنش‌های زیادی را به همراه آورد، مطبوعات به صورت ویژه به اقدام اخیر دولت در انتشار نام این جانباختگان پرداختند.

عمل به یک وعده تلخ

هشتم بهمن ماه بود که معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس‌جمهوری از دستور «مسعود پزشکیان» برای انتشار اسامی و مشخصات جانباختگان حوادث اخیر خبر داد و تأکید کرد که این اقدام پاسخ روشنی به جعلیات و آمارسازی‌ها خواهد بود. به فاصله ۵ روز از اعلام این خبر، دفتر رئیس‌جمهوری اسامی جانباختگان را منتشر کرد.

به نوشته «ایران»، پیش از این، فعالان و کارشناسان سیاسی در گفت‌وگو با این روزنامه با استقبال از تصمیم دولت برای انتشار این اسامی، آن را راهبرد منطقی در مسیر اطلاع رسانی، شفاف‌سازی، اعتمادسازی و مواجهه درست با شایعه‌سازی از سوی کسانی دانستند که می‌خواهند از کشته پشته بسازند تا به زعم خود تسهیل‌گر اجرایی شدن تهدیدهای خارجی شوند.

در بخشی از اطلاعیه دولت در این زمینه می‌خوانیم: اینک سوگمندانه به اطلاع ملت شریف ایران می‌رساند آمار کل جانباختگان حوادث اخیر چنان که پیش از این نیز اطلاع‌رسانی شده بود ۳۱۱۷ نفراست. براساس سیاست شفافیت، مسئولیت پذیری و پاسخگویی و به دستور رئیس محترم جمهوری با تجمیع اسامی که توسط پزشکی قانونی کشور تهیه و با سامانه سازمان ثبت احوال تطبیق داده شده است فهرست مشخصات ۲۹۸۶ نفر به پیوست منتشر می‌شود. علت اختلاف ۱۳۱نفر، با آمار اعلام شده قبلی مربوط به مجهول الهویه بودن تعدادی از افراد و مغایرت در ثبت شناسه ملی تعدادی از جانباختگان با سامانه ثبت احوال بوده است که به محض اصلاح در فهرست تکمیلی ارائه خواهد شد.

به نوشته «اعتماد»، کارشناسان معتقدند دولت در مرحله بعد باید ریشه‌های این رخداد را واکاوی کرده و از طریق اعمال اصلاحات اجتماعی و اقتصادی و سیاسی مدنظر مردم اجازه تکرار این حوادث را ندهد.

جالبترین خبرهای روز

• نوشته پشت سر رهبر انقلاب در دیدار با مردم قم جلب توجه کرد

• توییت عجیب ترامپ در مورد مشهد؛ بی‌بی‌سی: ترامپ دروغ می‌گوید!
• سود سهام عدالت به حساب بیش از ۴۴ میلیون نفر واریز شد
• حداقل حقوق بازنشستگان تامین اجتماعی ۲۳.۷۹۰.۰۰۰ تومان شد

آثار انتشار آمار قربانیان از سوی دولت

به نوشته «آرمان امروز» پیش از انتشار این آمار رسمی، برخی رسانه‌های خارجی و منابع بیرونی، ارقام بسیار بالاتری را مطرح می‌کردند؛ از اعلام آمارهای ۱۰ برابر شده گرفته تا اعدادی همچون ۱۲ هزار، ۲۰ هزار و حتی ۳۶ هزار نفر. فضایی که در آن، دسترسی افکار عمومی به اطلاعات دقیق و قابل اتکا درباره تعداد واقعی جان‌باختگان با دشواری همراه بود. …در چنین شرایطی، دستور رئیس‌جمهور برای جمع‌آوری دقیق آمار، اعلام رسمی آن و تأکید بر ضرورت راستی‌آزمایی اطلاعات، به‌عنوان اقدامی بی‌سابقه و قابل توجه ارزیابی می‌شود. پزشکیان با این رویکرد بر لزوم شفافیت، پاسخ‌گویی و روشن شدن ابعاد دقیق حوادث تأکید کرده است؛ موضوعی که می‌تواند به کاهش ابهامات و مقابله با روایت‌های اغراق‌آمیز کمک کند. از منظر کارشناسان، یکی از پیامدهای ناگزیر اعتراضاتی که به مرحله اغتشاش و خشونت کشیده می‌شود، بروز آسیب‌های جانی است. در چنین فضایی، اعلام دقیق و مستند تعداد جان‌باختگان و بررسی علل و چگونگی وقوع هر یک از این موارد، از الزامات مدیریت افکار عمومی و اعتمادسازی محسوب می‌شود.

«محمد قزوینی ابراهیم‌زاده» استاد دانشگاه، در گفت‌وگو با روزنامه آرمان امروز با اشاره به دستور رئیس‌جمهور برای اعلام و راستی‌آزمایی آمار جان‌باختگان ناآرامی‌های اخیر، این اقدام را گامی مهم در مسیر شفافیت و مسئولیت‌پذیری دولت دانسته و گفته است: شفاف‌سازی درباره پیامدهای انسانی ناآرامی‌ها، یک ضرورت حکمرانی مطلوب است و می‌تواند به ترمیم اعتماد عمومی کمک کند.

وی افزوده «در سال‌های گذشته معمولاً با خلأ اطلاعات رسمی و به‌موقع مواجه بودیم و همین فضا را برای شکل‌گیری آمارهای متناقض و بعضاً اغراق‌آمیز باز می‌گذاشت. وقتی رئیس‌جمهور به‌صورت صریح دستور می‌دهد که آمار دقیق استخراج و سپس راستی‌آزمایی شود، این پیام را مخابره می‌کند که دولت خود را متعهد به پاسخ‌گویی می‌داند.»

«فرهیختگان» ذیل عنوان «روزگار سخت موساد، اینترنشنال، منوتو و…» نوشته است: دولت ایران به وعده خود عمل کرده و فهرست آمار جان‌باختگان حوادث دی‌ماه را منتشر کرد. حالا نوبت رسانه‌های غربی است که مدعی‌اند آمار کشته‌شدگان ۳۶ هزار نفر و حتی ۵۰ هزار نفر است. آیا آن‌ها فهرست مشخصات کشته‌شدگان ادعایی را منتشر خواهند کرد؟ آیا می‌توانند، نه ده‌ها هزار اسم، بلکه فقط ۵۰۰ کدملی به این فهرست منتشرشده اضافه کنند؟

در این گزارش می‌خوانیم: رسانه‌های غربی – اعم از فارسی‌زبان یا انگلیسی‌زبان – معتقدند تعداد کشته‌شدگان حوادث اخیر ۱۲ برابر رقم اعلامی از سوی ایران است. رضا پهلوی عدد ۵۰ هزار نفر را هم بیان کرده است. در فضای مجازی هم کاربرانی فیک و سلطنت‌طلب و سایبری‌های رجوی، قصه‌های تخیلی زیادی در مورد مرگ افراد نوشته‌اند که از تخیلی‌ترین فیلم‌های هالیوودی هم تخیلی‌تر است. خود را به مردن زدن در بین انبوه پیکرهای بی‌جان از ترس تیر خلاص خوردن توسط پلیس، دفن اجساد در حیاط خانه، گرفتن پیکر فرد ناشناس از پزشکی قانونی با دروغ گفتن در مورد نسبت با او و… از این دست دروغ‌ها هستند. با این حال، حتی اگر همه این قصه‌ها راست هم باشد -که نیست- تعداد ۳۶ هزار کشته باز هم خیلی هالیوودی و بلکه بالیوودی است. …نهایت روایت اینترنشنال و بی‌بی‌سی از هویت کشته‌شده‌ها به چند ده نفر هم نمی‌رسد و آن‌ها با همین تعداد روایت که به‌هرحال در ذهن مخاطب «عدد بالایی» محسوب می‌شود، هر تعداد کشته را که بخواهند، به خورد ذهن مخاطب می‌دهند.

«سیاست روز» اما با نگاهی پرسشگرانه و منفی به اقدام دولت نگریسته و در تحلیل خود در این زمینه آورده است: نفسِ تصمیم برای انتشار اسامی، اگرچه در ظاهر اقدامی رو به جلو و در تاریخ جمهوری اسلامی کم‌ سابقه است، اما پرسش اساسی این است که آیا چنین اقدامی، آن هم در این سطح و با این شیوه، می‌تواند افکار عمومی را قانع کند یا صرفاً تلاشی نمادین برای مدیریت یک بحران عمیق‌تر است؟

به نوشته این روزنامه، نخستین ابهام از همان ابزار اطلاع‌رسانی آغاز می‌شود. وقتی نهاد ریاست‌ جمهوری از گسترده‌ترین امکانات رسانه‌ای رسمی برخوردار است، چرا باید برای انتقال چنین پیام حساسی به ارسال پیامک متوسل شود؟ …انتشار اسامی جان‌باختگان، حتی اگر با نهایت دقت، صداقت و بی‌طرفی انجام شود، در خلأ اعتماد عمومی معنا و اثر خود را از دست می‌دهد. شکاف در بخشی از جامعه و نهادهای حاکم به اندازه‌ای عمیق شده که آن قشر از مردم، داده‌های رسمی را نه به‌عنوان «حقیقت»، بلکه به‌عنوان «روایت رسمی» تلقی می‌کنند؛ روایتی که پیشاپیش با سوءظن نگریسته می‌شود.

دیگر مطبوعات چگونه واکنش نشان دادند؟

«همه قربانیان، فرزندان این سرزمین بودند»؛ این عنوانی بود که «دنیای اقتصاد» درباره انتشار اسامی قربانیان حوادث اخیر برگزید.

برخی هم مانند «شرق» تیتر یک خود را به این موضوع اختصاص دادند: «انتشار مشخصات ۲۹۸۶ نفر از جان‌باختگان حوادث اخیر»

از میان روزنامه‌های شاخص، علاوه بر «سازندگی»، ایران نیز صفحه نخست خود را به انتشار یک به یک و متواتر اسامی کشته‌شدگان اختصاص داد. «پیام ما» نیز دیگر روزنامه‌ای بود که ترجیح داد از این شیوه برای بستن صفحه یک خود استفاده کند.

در قیاس با روزنامه‌های جریان اصلاح‌طلب و اعتدالی و مطبوعاتی که به عنوان حامیان و منتقدان میانه‌رو دولت محسوب می‌شوند، روزنامه‌های جریان اصولگرا کمتر به این موضوع پرداختند.

به عنوان مثال، در صفحه نخست روزنامه‌هایی چون «جام جم»، «همشهری» و «رسالت» نشانه‌ای از این موضوع به چشم نمی‌آید و برخی مانند «خراسان» و «وطن امروز» ذیل تیترهای حاشیه‌ای از انتشار اسامی جانباختگان خبر دادند.

حال چه باید کرد؟

در ارتباط با جان باختن بیش از سه‌هزار تن در جریان ناآرامی‌های اخیر، روزنامه «جمهوری اسلامی» در سرمقاله امروزش با عنوان «آینده را با مردم می‌توان ساخت» ضمن اشاره به نقش آمریکا، اسرائیل و پهلوی در این حوادث آورده است: در مورد حوادث دیماه، به جای پرسیدن درباره اینکه چه کسی کشته، باید پرسید جمهوری اسلامی چرا به اینجا رسیده که اینهمه کشته روی دستش بماند؟ مسئولانی که زمین و آسمان را به هم می‌دوزند تا طرح جوانی جمعیت موفق شود، چرا کاری کردند که سیاست‌هایشان به کشته شدن هزاران جوان و نوجوان منجر شود؟

درست است که جنگ ۱۲روزه و شورش دیماه نشان دادند جمهوری اسلامی با دخالت خارجی از بین نمی‌رود، ولی نباید سیاست‌هایش بگونه‌ای باشد که خودش باعث زوال خودش شود. برای اینکه به این نقطه نرسد، باید خود درصدد اصلاح سیاست‌هایش برآید. مسئولان باید بدانند اگر خودشان با قید فوریت درصدد تصحیح سیاست‌ها برنیایند دیگران بی‌کار نمی‌نشینند.

روزنامه «جوان» از زاویه‌ای کاملا متفاوت به بستر و شرایط انتشار اسامی پرداخته و در سرمقاله خود از «تروریسم رسانه‌ای» نوشته و با اشاره به «سناریوی کشته‌سازی» که به نوشته این روزنامه توسط «لشکر سایبری سلطنت‌طلبان» با هدایت «شبکه‌های موساد» و «یگان۸۲۰۰ ارتش اسرائیل» پیش می‌رود، آورده است: {این جریان} با عددسازی دروغین و نمادپردازی‌های جعلی از جان‌باختگان حادثه، ارائه اسامی و تصاویر غیرواقعی و ایجاد تشویش در اذهان مردم ایران و حتی جهانیان نسبت به حقایق جنگ تروریستی اخیر. هدف، تحریک عواطف و احساسات از طریق بزرگ‌نمایی ده‌ها برابری آمار تلفات است. حساب‌های کاربری این لشکر سایبری با پمپاژ مداوم خشم و غم سعی در فریب افکار عمومی دارد تا در صورت امکان، ادامه کار تروریست‌های خیابانی با پوشش «انتقام‌جویی داغداران» دنبال شود.

به نوشته جوان، «پس باید هشیار بود که تروریسم رسانه‌ای و مجازی، چه‌بسا زیانبارتر از تروریسم خیابانی باشد. اگر تروریسم خیابانی جان جمعی از عزیزان را گرفت، تروریسم مجازی در پی آسیب زدن به بنیان‌های فکری، اقتصادی و اجتماعی کلیت جامعه است و هیچ‌کس از گزند آن در امان نیست.»

منبع: ایرنا