اساطیر ایران: گردآفرید و کهن‌الگوی زن پهلوان در ایران‌زمین

بیا بازی ببین

پهلوانان زن در اساطیر ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. این پهلوانان در بزنگاه‌های مهم همیشه یاری رسان ایران بوده‌اند.

به گزارش فرارو، گردآفرید یکی از معروف‌ترین چهره‌ها در تاریخ اساطیر ایران است. نبرد او با سهراب در شاهنامه فردوسی، مبین دلاوری‌های او و وفاداری‌اش نسبت به ایران‌زمین است.

گردآفرید و کهن‌الگوی زن پهلوان در ایران‌زمین

توصیف فردوسی از شخصیت و شجاعت گردآفرید مبین اهمیت این شخصیت برای حکیم توس و همچنین اساطیر ایران است. با علم بر این مسئله که بخش زیادی از آثار مکتوب در مورد ایران باستان ازقبیل خداینامه و… از بین رفته‌اند، باید گفت که امروزه نام گردآفرید را تنها با نقش کوتاهی که وی در شاهنامه دارد به یاد می‌آوریم.

اگرچه‌که سهم گردآفرید از حضور در حماسه فردوسی چندان زیاد نیست، اما تاثیر آن تا به حدی است که بسیاری وی را حتی بالاتر از بانوگشسب و ارنواز و فرانک و… به‌عنوان نمادی از دلاوری زنان ایرانی می‌شناسند. گردآفرید آنگونه که ما می‌دانیم، دختر گژدهم دژدار دژ سفید، است. او زنی به‌غایت زیبا، فریبنده و درعین‌حال شجاع و جنگاور است.

از زندگی گردآفرید تا پیش‌از حمله تورانیان به ایران چیزی نمی‌دانیم. همچنین از حال‌واحوال وی پس‌از نبرد با سهراب نیز اطلاعات ویژه‌ای در دست نیست. او یک شخصیت اپیزودیک است که خیلی زود از داستان شاهنامه خارج می‌شود. بااین‌حال تاثیر شگفتی بر بازتعریف نقش زن در اساطیر ایران به جا می‌گذارد.

درواقع حضور گردآفرید در گستره اساطیری ایران، استمرار نقش زن پهلوان در ادبیات حماسی ایران است و خروج او نیز به‌معنی گسست این حضور مستمر نیست. گردآفرید نماینده زنان در گفتمان حماسی شاهنامه است. زنان در شاهنامه فردوسی نقش بسیار پررنگی داشته و تشکیل‌دهنده بخش عمده‌ای از ساختار حماسی شاهنامه هستند.

گردآفرید مرزبان ایران است. در روزگاری که سهراب به‌همراه لشکری از تورانیان برای یافتن رستم به ایران‌زمین می‌آید. در مرزهای ایران با دژ سفید برخورد می‌کند. در این دژ علاوه‌بر تنی‌چند از مرزبانان ایران، گردآفرید نیز حضور دارد. سهراب در نبردی نه‌چندان دشوار، هژیر را دستگیر می‌کند. گردآفرید که از این اتفاق سخت به خشم آمده است، لباس رزمی مردانه پوشیده و پای به میدان می‌گذارد. نبرد گردآفرید و سهراب، نبردی طولانی و طاقت‌فرساست. گردآفرید سهراب را ملول کرده و دلاورانه در مقابل وی ایستادگی می‌کند.

بااین‌حال، درنهایت سهراب گردآفرید را نجات می‌دهد. کلاه‌خود وی را از سر برداشته و با زنی زیبا روبه‌رو می‌شود. سهراب دردَم دلباخته گردآفرید می‌شود. او قصد دارد تا گردآفرید را به‌عنوان اسیر با خود ببرد. بااین‌حال، گردآفرید با نیرنگ سهراب را از اینکه لشکر توران اگر متوجه بشود که سهراب در نبرد با یک دختر تا این حد متحمل دشواری شده است، از وی روی‌گردان خواهد شد، از چنگ رستم می‌گریزد و وارد دژ می‌شود.

این آخرین رویارویی مستقیم ما با گردآفرید است. گردآفرید نقش کوتاهش را در شاهنامه به سرانجام رسانده و زین‌پس نقش پررنگ‌ترش را در سپهر حماسی، اساطیری و اجتماعی ایران‌زمین آغاز می‌کند.

کهن‌الگوی گردآفرید تا به همین امروز نیز در ایران ادامه داشته است. زنانی‌که اگرچه‌که در بسیاری از مواقع بنابر ناملایمات اجتماعی نقش‌های کوتاهی در سپهر فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ایران داشته‌اند، اما پیوسته پررنگ، سرنوشت‌ساز و حائز اهمیت بوده‌اند. زنانی که به‌جرئت می‌توان آنان را دلاورانی سرنوشت‌ساز دانست.