بازخوانی تحولات کشورهای حاشیه خلیج فارس در سایه بحران ژئوپلیتیک منطقه

تحولات سال‌های اخیر در خلیج فارس نشان می‌دهد که رقابت میان برخی دولت‌های عربی و جمهوری اسلامی ایران، از سطح اختلافات ژئوپلیتیک فراتر رفته و به حوزه هویت‌های مذهبی و اجتماعی کشیده شده است. اگر در گذشته مسئله اصلی، نفوذ منطقه‌ای ایران و موازنه قدرت بود، امروز بخشی از این تقابل در قالب نگاه امنیتی به جوامع شیعی منطقه بازتولید می‌شود.

عبور از رقابت ژئوپلیتیک به تقابل هویتی

در امارات، بحرین و تا حدی کویت، حساسیت‌های امنیتی نسبت به شیعیان افزایش یافته است. اخراج برخی مقیمان شیعه، محدودیت بر نهادهای مذهبی، فشار بر فعالان دینی و سیاسی و طرح اتهاماتی مرتبط با ارتباط با ایران، همگی نشانه‌هایی از روند «امنیتی‌سازی هویت» در منطقه‌اند. در این وضعیت، مرز میان شهروندی و سوءظن امنیتی به‌تدریج کمرنگ می‌شود.

بیا بازی ببین

بخش مهمی از دولت‌های عربی خلیج فارس، در چارچوب رقابت منطقه‌ای با تهران، هرگونه پیوند مذهبی و عاطفی با ایران را بالقوه تهدیدآمیز تلقی می‌کنند. همین مسئله باعث شده که نگاه امنیتی به شیعیان، از حوزه سیاست خارجی به حوزه مدیریت داخلی جامعه منتقل شود.

بحرین؛ گره اصلی شکاف هویتی

بحرین مهم‌ترین نمونه این معادله است. شکاف تاریخی میان اکثریت شیعه و ساختار سیاسی حاکم، پس از تحولات ۲۰۱۱ وارد مرحله پیچیده‌تری شد. سلب تابعیت، محدودسازی نهادهای مذهبی و برخوردهای امنیتی، سبب شده بخشی از جامعه شیعی احساس کند نه به‌عنوان شهروند برابر، بلکه به‌عنوان یک مسئله امنیتی دیده می‌شود.

این وضعیت در بلندمدت، فرسایش اعتماد ملی را به دنبال دارد. هنگامی که بخشی از جامعه احساس کند هویت مذهبی‌اش او را در معرض سوءظن دائمی قرار می‌دهد، فاصله میان دولت و جامعه افزایش می‌یابد.

نقش آمریکا و اسرائیل در بازآرایی امنیت خلیج فارس

در کنار این مسئله، نزدیکی برخی کشورهای عربی به آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز بخشی از راهبرد مهار ایران محسوب می‌شود. روند عادی‌سازی روابط با تل‌آویو، همکاری‌های اطلاعاتی و امنیتی و تلاش برای ایجاد ائتلاف‌های منطقه‌ای، همگی در چارچوب بازتعریف نظم امنیتی خلیج فارس قابل تحلیل‌اند.

این رویکرد، ایران را نه فقط یک رقیب منطقه‌ای، بلکه تهدید اصلی امنیتی منطقه معرفی می‌کند. در نتیجه، هرگونه همدلی یا ارتباط مذهبی با ایران نیز در برخی موارد ذیل همین نگاه امنیتی تفسیر می‌شود.

پارادوکس امنیتی در خلیج فارس

با این حال، تجربه منطقه نشان داده که امنیتی‌کردن هویت مذهبی، نه‌تنها به ثبات پایدار منجر نمی‌شود، بلکه شکاف‌های اجتماعی را عمیق‌تر می‌کند. هرچه فشار هویتی افزایش یابد، گرایش به هویت‌های فراملی نیز بیشتر می‌شود و این همان پارادوکس امنیتی خلیج فارس است.

دولت‌ها برای مهار نفوذ منطقه‌ای ایران، به سیاست‌های سخت‌گیرانه امنیتی روی می‌آورند، اما همین سیاست‌ها می‌تواند احساس همبستگی فراملی را در بخشی از جوامع شیعی تقویت کند.

عراق و بحران دولت‌سازی

در عراق نیز بخشی از جریان‌های سیاسی، مشکلات مزمن خدماتی، فساد و ضعف ساختاری دولت را نتیجه تداوم نفوذ خارجی و وابستگی امنیتی می‌دانند. تداوم بحران برق، بیکاری و ناکارآمدی اداری، موجب شده گفتمان استقلال‌خواهی و مقاومت همچنان در بخشی از افکار عمومی جذابیت داشته باشد.

از این منظر، مسئله فقط رقابت ایران و آمریکا نیست، بلکه بحران عمیق دولت‌سازی در منطقه نیز هست؛ بحرانی که باعث شده بخش مهمی از جوامع عربی نسبت به نظم سیاسی موجود دچار بی‌اعتمادی شوند.

آینده مبهم نظم امنیتی منطقه

خلیج فارس امروز با بحران اعتماد مواجه است؛ دولت‌ها نگران نفوذ بیرونی‌اند و بخشی از جوامع نیز نسبت به رویکرد امنیتی حاکم احساس بی‌اعتمادی دارند. ادامه این روند می‌تواند منطقه را وارد مرحله‌ای فرسایشی کند که در آن، شکاف‌های مذهبی بیش از پیش به ابزار رقابت‌های ژئوپلیتیک تبدیل شوند.

امنیت پایدار در منطقه تنها زمانی شکل می‌گیرد که دولت‌ها میان نگرانی‌های امنیتی و حقوق شهروندی توازن برقرار کنند. تبدیل هویت مذهبی به پرونده امنیتی، شاید در کوتاه‌مدت ابزار کنترل باشد، اما در بلندمدت به تضعیف انسجام ملی و افزایش بی‌ثباتی منجر خواهد شد.