وقتی تمام چهره‌ها آشنا هستند؛ کشف اختلالی نادر به کمک سریال بازی تاج و تخت

بیا بازی ببین

تصور کنید در خیابان قدم می‌زنید و چهره‌ی هر غریبه‌ای که از کنارتان عبور می‌کند، برایتان آشنا به نظر می‌رسد؛ گویی سال‌هاست او را می‌شناسید. این تجربه‌ی عجیب و گمراه‌کننده، واقعیت زندگی مبتلایان به اختلالی بسیار نادر به نام «بیش‌آشنایی چهره‌ها» یا هایپرفامیلیاریتی (HFF) است: عارضه‌ای که در آن فرد با دیدن چهره‌های کاملاً ناشناس، حس قوی و عمیقی از شناخت قبلی را تجربه می‌کند. اکنون دانشمندان در مطالعه‌ای تازه و با کمک شخصیت‌های سریال محبوب «بازی تاج‌وتخت» موفق به کشف منشأ این پدیده‌ی عصبی پیچیده شده‌اند.

کشف پایه‌های عصبی اختلال بیش‌آشنایی زمانی آغاز شد که پژوهشگران دانشگاه یورک انگلستان، وضعیت بالینی زنی ۴۹ ساله به نام نِل را مورد بررسی قرار دادند. نل پس از پشت سر گذاشتن یک دوره میگرن شدید، به‌طور ناگهانی با این چالش مواجه شد و از آن پس، رویارویی با افراد ناشناس برای او با جرقه‌ی ناگهانی و کاذب شناخت همراه بود. تیم تحقیقاتی برای درک چگونگی شکل‌گیری این خطای شناختی، تصمیم گرفت فعالیت مغزی نل را در مواجهه با چهره‌های جدید اسکن و تحلیل کند.

اختلال بیش‌آشنایی چهره‌ها نقص بینایی نیست

فناوری تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) به دانشمندان امکان داد تا فعالیت عصبی مغز نل را هنگام تماشای یکی از قسمت‌های سریال بازی تاج‌وتخت (Game of Thrones) ثبت کنند. نل هرگز این سریال را تماشا نکرده بود و هیچ پیش‌زمینه یا شناختی از شخصیت‌های آن نداشت؛ موضوعی که شاید با توجه به پایان‌بندی بدنام این سریال، نوعی شانس برای او به شمار می‌رفت! با‌این‌حال، نل در طول آزمایش ادعا کرد که بسیاری از چهره‌های درون سریال برایش کاملاً آشنا هستند.

نتایج اسکن مغزی نشان داد که سیستم بینایی نل کاملاً سالم است و بخش‌های کلیدی مربوط به پردازش چهره، مانند «شکنج دوکی‌شکل چهره» (Fusiform Face Area)، عملکردی طبیعی دارند. یافته کلیدی اسکن‌ها مشخص کرد ارتباط میان بخش‌های بینایی و لوب گیجگاهی داخلی مغز، یعنی ساختارهای مرتبط با حافظه از جمله هیپوکامپ، به‌شدت و بیش‌از‌حد معمول تقویت شده است. در واقع، سیگنال‌های ارتباطی بین بخش بینایی و سیستم حافظه او بیش از حد قوی ردوبدل می‌شدند.

به‌گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، پژوهشگران بر این باورند که عارضه‌ی بیش‌آشنایی چهره‌ها در اثر همین تقویت مفرط و پیوند اغراق‌آمیز میان بخش‌های تشخیص چهره و ساختارهای حافظه رخ می‌دهد.

کایرا نواد، دانشجوی دکتری در دانشگاه یورک، توضیح می‌دهد: «مغز در ابتدا چهره را به‌درستی می‌بیند و پردازش می‌کند، اما اتصال بیش‌از‌حد حساس به بخش حافظه، بلافاصله سیگنال اشتباهی صادر می‌کند. این پیوند مفرط در نهایت حس کاذب آشنا بودن را در ذهن فرد ایجاد می‌کند.»

مقایسه‌ی داده‌های مغزی نل با دو گروه کنترل، یعنی طرفداران پروپاقرص بازی تاج‌وتخت و افرادی که مثل او برای اولین بار سریال را می‌دیدند، به نتیجه‌ی شگفت‌انگیزی ختم شد. الگوهای فعالیتی در هیپوکامپ مغز نل دقیقاً مشابه مخاطبان پروپاقرص و قدیمی سریال بود، در حالی که او تا پیش از آزمایش حتی یک فریم از سریال را ندیده بود.

این دستاورد علمی نشان می‌دهد عارضه‌ی بیش‌آشنایی چهره‌ها نقص بینایی نیست، بلکه به حساسیت مفرط سیستم حافظه مربوط می‌شود و رویکرد درمانی آینده نیز باید بر پایه‌ی بازپروری حافظه بنا شود.

مطالعه در مجله‌ی Cortex منتشر شده است.

منبع: عصر ایران