چه کنیم سازمان سلامت باشد؟

‌فساد؛ موریانه‌ای خاموش در جان سازمان

فساد اداری، دشمن پنهان سلامت سازمان است؛ پدیده‌ای که با سرعت سرایت بالا و اثرات مخرب گسترده، نظم منطقی مجموعه را برهم می‌زند و به‌تدریج، پایه‌های نظام اداری و حتی سیاسی را فرسوده می‌کند. این انحراف، همچون نفوذ آب در بنیان ساختمان، ابتدا نامحسوس است اما در نهایت، فروپاشی را رقم می‌زند.

بیا بازی ببین

در ترازوی سلامت و فساد، رابطه‌ای معکوس برقرار است؛ هرچه از یکی کاسته شود، دیگری افزایش می‌یابد.

سلامت اداری؛ اکوسیستمی پایدار

سلامت اداری، شاخصی کوتاه‌مدت نیست؛ بلکه برآیند مجموعه‌ای از ویژگی‌های پایدار است: انرژی مؤثر نیروی انسانی، توان حل مسئله، سرعت و دقت عمل، احساس کارایی، هم‌افزایی، بهره‌وری و رضایت متقابل.

این سلامت، زمانی شکل می‌گیرد که مدیریت قوی و صادقانه با انسجام درونی نظام اداری همراه شود و ساختارها، فرآیندها و فرهنگ سازمانی در یک مسیر واحد قرار گیرند.

راهکارهای عملی برای پیشگیری و مقابله با فساد

در ادامه، مجموعه‌ای از اقدامات سازنده و کاربردی که پیش از ابتلا و در هنگام مواجهه با ویروس ویرانگر فساد باید به‌کار بسته شود، آمده است:

■ برنامه‌ریزی و اتخاذ و اجرای تدابیر ضد فساد

■ تبیین و ترویج تفکر پیشگیری از فساد و مقابله با آن توسط مدیران و کارکنان

■ شفاف‌سازی قوانین و ضوابط و حذف فرآیندها و آیین‌نامه‌های زائد

■ پاسخگو کردن همه سطوح مدیریتی سازمان با محور عدالت بدون تبعیض

■ افزایش میزان بهره‌وری و اثربخشی دستگاه

■ ایجاد مسیر ارتقای شغلی بر اساس شایستگی

■ کنترل و تقویت مداوم توانمندی‌ها و قابلیت‌های اداری سازمان

■ شناسایی مفسده و اقدام بدون ملاحظه در قبال فساد

■ تقویت نگرش و باورهای دینی کارکنان و مدیران

■ عنایت ویژه و اقدامات مراقبتی برای قانون‌گرایی کارکنان و مدیران

■ تمرکززدایی از مأموریت‌ها و مشارکت دادن تمامی کارکنان در اداره امور

■ لحاظ اصل عدالت در برخورد با کارکنان از طریق استقرار نظام تشویق و تنبیه

■ نظارت بر عملکرد کارکنان و مدیران از طریق استقرار نظام‌های سنجش عملکرد

■ رعایت اصل شایسته‌سالاری در گزینش، جذب، به‌کارگیری و ارتقای کارکنان و مدیران

■ نهادینه‌سازی فرهنگ انتقادپذیری و نظارت عمومی

■ اولویت دادن به بهبود معیشت کارکنان و مدیران

■ شفافیت در امور در حد ضرورت و امکان و پرهیز از پنهان‌کاری

■ توجه ویژه به آموزش در جهت اعتلای مجموعه

■ اصلاح فرآیندها و بهینه‌سازی امور

■ مکانیزه‌سازی و سیستمی کردن فعالیت‌ها

■ بازسازی، تقویت و بازتعریف نقش واحدهای نظارتی با منع اقدامات سلیقه‌ای

■ جلوگیری از فعالیت‌های موازی سازمان و نهادهای نظارتی

■ آگاه‌سازی کارکنان و اشراف مؤدیان به قوانین سازمانی و حقوق شهروندی

■ اهمیت دادن به محور پیشگیری در ارتقای سلامت اداری

این فهرست، نقشه راهی جامع برای سالم‌سازی سازمان است؛ نقشه‌ای که اگر به‌صورت ساختاریافته و پیوسته اجرا شود، می‌تواند ریشه‌های فساد را بخشکاند.

پیشگیری؛ کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین راه مبارزه

تجربه نهادهای بین‌المللی مانند برنامه پیشرفت و توسعه یا برنامه عمران ملل متحد (UNDP)، سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD) و مؤسسه شفافیت بین‌المللی (PACT)، نشان می‌دهد که پیشگیری، مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین راه مبارزه با فساد است.

اصلاح سیستم‌ها، آموزش عمومی، شفافیت، ارتقای آگاهی، بهبود معیشت و نهادینه‌سازی فرهنگ انتقادپذیری، از وقوع فساد جلوگیری می‌کند.

مبارزه با فساد، تنها با برخورد پس از وقوع ممکن نیست؛ باید ریشه‌ها را خشکاند: فرآیندهای زائد، نقاط تاریک، فرصت‌های سوءاستفاده و ساختارهای ناکارآمد.

پله‌ها را باید از بالا جارو کرد

سلامت اداری، پروژه‌ای مقطعی یا شعاری نیست؛ یک فرهنگ، ساختار و رفتار پایدار است که باید در تار و پود سازمان تنیده شود. فساد، اگرچه آرام و نامحسوس آغاز می‌شود، اما پیامدهای آن ویرانگر و فراگیر است. مبارزه با فساد، تنها با برخوردهای موردی یا هیجانی ممکن نیست، بلکه نیازمند اراده مدیریتی، شفافیت ساختاری، نظارت هوشمند، شایسته‌سالاری، آموزش، عدالت سازمانی و مشارکت جمعی است.

در نهایت، سازمان سالم، محصول تصمیم‌های سالم است و مبارزه با فساد، مثل جارو کردن پله‌‌هاست؛ پله‌ها را باید از بالا جارو کرد.

ناصر کمالی مشهود