عکس| از تانک تی-۳۴ تا هیولای خزر؛ داستان نبوغ الکسیف

بیا بازی ببین

در اوایل قرن بیستم، مهندسان کشتی سازی شوروی با یک بن بست بزرگ روبرو بودند: سرعت. کشتی های معمولی به دلیل پدیده ای به نام «مقاومت موج»، هر چقدر هم که موتورهای قدرتمندتری داشتند، نمی توانستند در رودخانه ها از سرعت ۳۲ کیلومتر بر ساعت و در دریاها از ۵۶ کیلومتر بر ساعت فراتر روند. در این میان، یک مهندس جوان و بلندپرواز به نام روستیسلاو اوگنیویچ الکسیف (Rostislav Evgenievich Alekseev)، تصمیم گرفت این محدودیت قوانین فیزیک را در هم بشکند.

الکسیف که فارغ التحصیل انستیتو صنعتی گورکی بود، در طول جنگ جهانی دوم به عنوان سرپرست تولید تانک های معروف تی-۳۴ (T-۳۴) کار می کرد. اما رویای همیشگی او کشتی سازی بود. او با طراحی یک قایق باله دار یا هیدروفویل برای شکار زیردریایی های دشمن، مدیران خود را شگفت زده کرد. اگرچه ایده قایق های باله دار سال ها در سراسر جهان مطرح بود، اما الکسیف اولین کسی بود که نمونه های کاربردی و تجاری آن ها را ساخت و سرعت شناورها را به ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت رساند. اما او هنوز راضی نبود.

اکرانوپلان های اس ام-۱ و اس ام-۲

پدیده ای به نام کاویتاسیون؛ وقتی آب سد راه سرعت می شود

وقتی الکسیف تلاش کرد سرعت قایق های باله دار را از ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت بالاتر ببرد، با یک دشمن مهندسی به نام کاویتاسیون (Cavitation) یا حفره زایی برخورد کرد. در سرعت های بالا، در اطراف باله های شناور در آب، حباب های خلاء شکل می گیرند. انفجار و فروپاشی این حباب ها ضربات شدیدی به بدنه و باله ها وارد می کرد و آن ها را از بین می برد.

الکسیف به یک نتیجه گیری رادیکال رسید: برای حذف این اثر مخرب، باید تماس شناور با آب در حین حرکت به طور کامل قطع شود.

اثر زمین؛ کشف بزرگ در دنیای هوانوردی

الکسیف برای حل این مشکل، به سراغ پدیده ای رفت که خلبانان در اوایل ظهور صنعت هوانوردی با آن مواجه شده بودند. هواپیماها در زمان برخاستن یا نشستن، وقتی به سطح زمین یا آب نزدیک می شدند، ناگهان نیروی برآر (Lift) بسیار بیشتری تولید می کردند. این پدیده که به «اثر زمین» معروف است، هواپیما را روی بالشتکی از هوای فشرده به پرواز درمی آورد.

الکسیف از این نیرو برای طراحی یک ترکیب بی نظیر میان کشتی و هواپیما استفاده کرد که آن را «اکرانوپلان» نامیدند. برخلاف هاورکرافت ها که برای شناور ماندن نیاز به پمپاژ دائمی هوا دارند، اکرانوپلان با تکیه بر جریان هوای زیر بال هایش و ایجاد فشار بالا در زیر و فشار کم در بالای بال، با کمترین مصرف سوخت به سرعت های سرسام آوری دست می یافت.

تولد الکسیف اس ام-۱ (Alekseev SM-۱)؛ نخستین گام های هیولای پرنده

در سال ۱۹۵۸، الکسیف توسعه نمونه های اولیه اکرانوپلان را برای نیروی دریایی شوروی آغاز کرد. در ۲۲ ژوئیه ۱۹۶۱، اولین مدل به نام اس ام-۱ به پرواز درآمد و خود الکسیف هدایت آن را بر عهده داشت.

مشخصات پروازی اس ام-۱: این نمونه اولیه در طول آزمایش های خود توانست به سرعت شگفت انگیز حدود ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت دست یابد که برای شناوری دریایی در آن زمان یک معجزه بود.

موفقیت اس ام-۱ پای مقامات ارشد مسکو را به محل آزمایش باز کرد. رهبران شوروی به قدری تحت تاثیر قرار گرفتند که شخصا تمایل داشتند سوار این پرنده دریایی شوند.

از شکست در برابر خروشچف تا تولد «هیولای خزر»

در سال ۱۹۶۲، مدل پیشرفته تر اس ام-۲ ساخته شد. این مدل برای اولین بار از سیستم تقویت موتور در زیر بال ها برای بهبود عملیات برخاستن و نشستن استفاده می کرد. در می ۱۹۶۲، یک پرواز نمایشی برای نیکیتا خروشچف، رهبر وقت اتحاد جماهیر شوروی ترتیب داده شد.

اگرچه اس ام-۲ در آن روز نتوانست تمام انتظارات را برآورده کند و عملکرد کاملی نداشت، اما خروشچف پتانسیل نظامی عظیم این طرح را درک کرد. با دستور مستقیم او، یک برنامه دولتی بزرگ برای ساخت اکرانوپلان های جنگی غول پیکر تصویب شد.

این برنامه منجر به ساخت سری مدل های اس ام شد که در نهایت به ساخت کی ام (KM) یا همان «هیولای خزر» (Caspian Monster) در اکتبر ۱۹۶۶ ختم شد. اکرانوپلان کی ام تا سال ۱۹۸۸ و قبل از ساخت هواپیمای آنتونوف-۲۲۵، سنگین ترین وسیله پروازی جهان بود و می توانست با سرعت حدود ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت روی سطح دریای خزر پرواز کند.

میراث یک رویای زمین گیر شده

اگرچه مدل اولیه اس ام-۱ بعدها جای خود را به طرح های پیشرفته تر داد و در نهایت کل پروژه اکرانوپلان ها به دلیل فروپاشی شوروی و چالش های فناورانه به حاشیه رفت، اما میراث الکسیف جاودانه شد. اس ام-۱ نقطه آغاز یک دیدگاه کاملا جدید در صنعت حمل و نقل بود؛ رویایی که ثابت کرد مرز میان دریا و آسمان را می توان با خلاقیت و نبوغ مهندسی از بین برد.

منبع: عصر ایران