شایعه چیست؟/ چرا مغز ما راحت شایعه را باور می‌کند؟/ چگونه خبر کذب تولید می‌شود؟

فاخره بهبهانی: در روزهای جنگ و بحران، شایعه‌ها مثل ویروس پخش می‌شوند. سریع‌تر از خبرهای رسمی ‌و قانع‌کننده‌تر از واقعیت. اما چرا ما آدم‌ها اینقدر راحت شایعه را باور می‌کنیم؟ چرا حتی وقتی می‌دانیم ممکن است خبری دروغ باشد، باز هم آن را برای دیگران می‌فرستیم؟

امروزه شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های دیجیتال سرعت انتشار اطلاعات را بسیار افزایش داده‌اند. در فضای آنلاین، اطلاعات می‌توانند در مدت کوتاهی به هزاران یا میلیون‌ها نفر برسند، حتی پیش از آنکه صحت آن‌ها بررسی شود.

بیا بازی ببین

دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و موسس خانه تاب آوری و مترجم کتب تاب‌آوری در گفت‌وگو با خبرآنلاین می‌گوید: شایعه به طور کلی به اطلاعات یا خبری گفته می‌شود که به صورت غیررسمی‌میان افراد منتقل می‌شود در حالی که صحت آن به طور قطعی تأیید نشده است. چنین اطلاعاتی معمولا در شرایطی شکل می‌گیرد که اخبار رسمی‌ کم، مبهم یا نامطمئن باشد و مردم برای پر کردن این خلأ اطلاعاتی به حدس، تفسیر و نقل قول‌های غیررسمی‌ روی می‌آورند.

شایعه چگونه شکل می‌گیرد؟

شایعه معمولا در شرایط ابهام، جنگ، بحران، هیجان و اضطراب شکل می‌گیرد. انسان‌ها به طور طبیعی تلاش می‌کنند رویدادهای اطراف خود را درک و تفسیر کنند. زمانی که اطلاعات رسمی‌ و دقیق در دسترس نباشد، افراد به شبکه‌های غیررسمی ‌ارتباطی مانند دوستان، خانواده یا آشنایان مراجعه می‌کنند. در چنین شرایطی، حدس‌ها، برداشت‌های شخصی و تفسیرهای فردی به تدریج شکل می‌گیرند و می‌توانند به شایعه تبدیل شوند. ذهن انسان تمایل دارد خلأهای اطلاعاتی را با فرضیات و برداشت‌های ذهنی پر کند و همین امر زمینه شکل‌گیری روایت‌هایی را فراهم می‌کند که میان افراد دست به دست می‌شود. بر اساس این اصل، هرچه موضوع برای مردم مهم‌تر باشد و در عین حال اطلاعات دقیق درباره آن کمتر یا مبهم‌تر باشد، احتمال شکل‌گیری و گسترش شایعه بیشتر می‌شود.

نقش تاب‌آوری در کاهش پذیرش شایعات

در چنین موقعیتی، افرادی که تاب‌آوری پایین‌تری دارند بیشتر در معرض باور و انتشار شایعه قرار می‌گیرند. تاب‌آوری، توانایی سازگاری با فشار، بحران و عدم قطعیت است. فرد تاب‌آور می‌تواند در شرایط مبهم آرام‌تر فکر کند، اطلاعات را ارزیابی کند و به سرعت تحت تأثیر روایت‌های هیجانی قرار نگیرد. جوامعی که سطح تاب‌آوری روانی و اجتماعی بالاتری دارند، کمتر در دام شایعات می‌افتند. در این جوامع اعتماد اجتماعی بیشتر و تفکر انتقادی قوی‌تر است و افراد پیش از انتشار اطلاعات، درباره صحت آن فکر می‌کنند.

چگونه خبر کذب تولید می‌شود؟

زمانی که اطلاعات از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود، ممکن است بخشی از آن ساده‌سازی شود، بخشی دیگر تغییر کند و گاهی نیز برخی عناصر آن اغراق‌آمیز شوند. پژوهشگران نشان داده‌اند که افراد معمولاً اطلاعات را به گونه‌ای بازسازی می‌کنند که با باورها، نگرش‌ها و انتظارات قبلی آنان هماهنگ باشد. این فرایند با پدیده‌ای به نام «سوگیری شناختی»  ارتباط دارد. برای مثال افراد تمایل دارند اطلاعاتی را بپذیرند که باورهای قبلی آنان را تأیید می‌کند. در نتیجه شایعات در جریان انتقال ممکن است تغییر شکل دهند و با باورهای فرهنگی و اجتماعی گروهی که در آن پخش می‌شوند سازگارتر شوند. حتی هنگامی‌که یک خبر یا روایت توسط چندین نفر در یک گروه تکرار می‌شود، ممکن است اعتبار بیشتری پیدا کند.

منابع به ظاهر معتبر اما نامعتبر!

افراد اغلب اطلاعاتی را که از دوستان، همکاران یا اعضای خانواده می‌شنوند قابل اعتمادتر می‌دانند، حتی اگر هیچ مدرک معتبری برای آن وجود نداشته باشد. این فرایند که نوعی اعتبار اجتماعی اطلاعات محسوب می‌شود، می‌تواند باعث شود شایعات بسیار سریع‌تر در شبکه‌های اجتماعی و ارتباطی گسترش پیدا کنند. همچنین افراد ممکن است برای ایجاد ارتباط با دیگران، جلب توجه یا نشان دادن آگاهی خود از رویدادهای مهم، اخبار را بزرگنمایی و شایعاتی بازگو کنند. گاهی نیز شایعات می‌توانند ابزاری برای تقویت هویت گروهی باشند. برای مثال، یک گروه ممکن است با انتشار روایت‌هایی خاص درباره گروه‌های دیگر، مرزهای هویتی خود را تقویت کند. در برخی موارد نیز شایعه به صورت عمدی برای تأثیرگذاری بر دیگران یا تخریب اعتبار افراد یا گروه‌ها منتشر می‌شود.

مطالعه علمی‌در این خصوص به پژوهشگران کمک می‌کند تا بهتر درک کنند چگونه می‌توان با افزایش آگاهی، شفافیت اطلاعات و تقویت تفکر انتقادی از گسترش شایعات و پیامدهای منفی آن‌ها جلوگیری کرد.

۴۷۲۳۲