چگونه یک اختراع زیرزمینی، چهره شهرهای جهان را تغییر داد؟/ از لندن تا تهران؛ ضرورتی برای کلان‌شهرها

الهه جعفرزاده: امروزه «مترو» آن‌قدر بخشی عادی از زندگی شهری به نظر می‌رسد که کمتر کسی به این فکر می‌کند که پیش از ظهور آن، شهرهای بزرگ چگونه با بحران جابه‌جایی دست‌وپنجه نرم می‌کردند. اما واقعیت این است که مترو فقط یک وسیله حمل‌ونقل نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین اختراعاتی است که شکل شهرهای مدرن را تغییر داده و حتی بر نحوه زندگی، کار و توسعه اقتصادی جوامع اثر گذاشته است.

وقتی خیابان‌ها دیگر جوابگو نبودند

بیا بازی ببین

در میانه قرن نوزدهم، لندن بزرگ‌ترین شهر جهان بود. جمعیت شهر به سرعت افزایش می‌یافت و خیابان‌ها مملو از درشکه‌ها، واگن‌ها و عابران پیاده شده بودند. ترافیک به مشکلی جدی تبدیل شده بود؛ مشکلی که نه با تعریض خیابان‌ها حل می‌شد و نه با افزایش تعداد وسایل حمل‌ونقل سطحی.

ایده‌ای که در آن زمان مطرح شد، جسورانه و حتی عجیب به نظر می‌رسید: چرا مسیر حمل‌ونقل را به زیر زمین نبریم؟

نتیجه این ایده، افتتاح نخستین خط مترو جهان در سال ۱۸۶۳ در لندن بود؛ خطی که حدود شش کیلومتر طول داشت و با قطارهای بخار کار می‌کرد. اگرچه واگن‌های آن با استانداردهای امروزی فاصله زیادی داشتند، اما موفقیت پروژه نشان داد که زیر زمین می‌تواند راه‌حلی برای مشکل حمل‌ونقل روی زمین باشد.

در دهه‌های بعد، شهرهایی مانند بوداپست، پاریس، برلین، نیویورک و مسکو نیز به سمت ساخت شبکه‌های مترو رفتند.

مترو؛ چیزی بیشتر از یک وسیله حمل‌ونقل

مترو در ظاهر فقط مردم را از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل می‌کند، اما آثار آن بسیار فراتر از جابه‌جایی روزانه است. کارشناسان شهری معتقدند توسعه خطوط مترو معمولاً باعث افزایش ارزش زمین و رونق اقتصادی در اطراف ایستگاه‌ها می‌شود. مراکز تجاری، مجتمع‌های مسکونی، دانشگاه‌ها و مراکز خدماتی اغلب در نزدیکی خطوط حمل‌ونقل ریلی رشد می‌کنند.

از سوی دیگر، مترو به شهروندان امکان می‌دهد بدون وابستگی کامل به خودرو شخصی در شهر تردد کنند؛ موضوعی که نه‌تنها هزینه‌های خانوار را کاهش می‌دهد، بلکه فشار بر زیرساخت‌های شهری را نیز کمتر می‌کند.

به همین دلیل، بسیاری از برنامه‌ریزان شهری از مترو به عنوان «ستون فقرات حمل‌ونقل عمومی» یاد می‌کنند.

نبرد با ترافیک و آلودگی هوا

در قرن بیست‌ویکم، یکی از مهم‌ترین دلایل گسترش مترو، مقابله با دو چالش بزرگ شهرهاست: ترافیک و آلودگی هوا.

یک قطار مترو می‌تواند در هر سفر، صدها یا حتی هزاران مسافر را جابه‌جا کند؛ ظرفیتی که معادل صدها خودرو در خیابان‌هاست. همین موضوع باعث کاهش ازدحام ترافیکی و مصرف سوخت می‌شود.

علاوه بر این، بیشتر شبکه‌های مترو با برق کار می‌کنند و در مقایسه با خودروهای بنزینی یا دیزلی، آلودگی بسیار کمتری تولید می‌کنند. به همین دلیل، توسعه حمل‌ونقل ریلی در بسیاری از کشورها بخشی از راهبردهای مقابله با تغییرات اقلیمی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای محسوب می‌شود.

تهران و رؤیای شهری که زیر زمین نفس می‌کشد

داستان حمل‌ونقل ریلی شهری در ایران بسیار قدیمی‌تر از متروی امروزی است. بیش از یک قرن پیش و در دوره ناصرالدین‌شاه، نخستین واگن‌های اسبی روی ریل‌هایی که میان شهر ری و باغشاه (میدان حر کنونی) کشیده شده بود، مسافران را جابه‌جا می‌کردند؛ طرحی که می‌توان آن را نخستین تجربه حمل‌ونقل ریلی درون‌شهری در تهران دانست. این واگن‌ها که با نیروی اسب حرکت می‌کردند، از اواخر دوره قاجار تا حدود سال ۱۳۱۰ فعال بودند.

اما ایده متروی مدرن تهران به دهه ۱۳۵۰ بازمی‌گردد. در سال ۱۳۵۳ و هم‌زمان با افزایش جمعیت و ترافیک پایتخت، مطالعات جامعی برای حل مشکلات حمل‌ونقل تهران انجام شد که نتیجه آن پیشنهاد ایجاد یک شبکه هفت‌خطی مترو بود. عملیات اجرایی نیز از سال ۱۳۵۶ با همکاری شرکت‌های فرانسوی آغاز شد و حفاری بخشی از تونل‌ها و ساخت چند ایستگاه در شمال تهران پیش رفت.

با وقوع انقلاب اسلامی و سپس آغاز جنگ ایران و عراق، روند ساخت مترو متوقف شد و بسیاری از مشاوران خارجی پروژه را ترک کردند. در سال ۱۳۶۴، پس از طرح دوباره ضرورت احداث مترو، اجرای پروژه با مصوبه هیئت وزیران از سر گرفته شد. در ادامه، ساخت خطوط ۱، ۲ و ۵ در دستور کار قرار گرفت و فعالیت‌های اجرایی از سال ۱۳۶۶ شتاب بیشتری گرفت.

سرانجام پس از سال‌ها برنامه‌ریزی، ساخت‌وساز و عبور از موانع مالی و اجرایی، نخستین خط متروی تهران در ۱۶ اسفند ۱۳۷۷ با افتتاح خط ۵ میان تهران و کرج به بهره‌برداری رسید؛ رویدادی که نقطه عطفی در تاریخ حمل‌ونقل شهری ایران به شمار می‌آید و آغازگر فصل تازه‌ای در توسعه شبکه ریلی پایتخت بود.

پایتخت بدون مترو چه شکلی بود؟

شاید بهترین راه برای درک اهمیت مترو، تصورِ نبودن آن باشد. هر روز میلیون‌ها سفر در متروی تهران انجام می‌شود. اگر حتی بخشی از این سفرها قرار بود با خودروهای شخصی، تاکسی یا اتوبوس انجام شوند، فشار بر خیابان‌ها و بزرگراه‌های پایتخت به مراتب بیشتر از وضعیت کنونی بود.

کارشناسان حمل‌ونقل بارها تأکید کرده‌اند که مترو یکی از مؤثرترین ابزارهای مدیریت ترافیک در کلان‌شهرهاست. هر قطار مترو می‌تواند صدها و گاه هزاران مسافر را هم‌زمان جابه‌جا کند؛ ظرفیتی که معادل صدها خودرو در سطح شهر است.

به همین دلیل، مترو نه‌تنها در کاهش ترافیک، بلکه در کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا نیز نقشی کلیدی ایفا می‌کند.

اگرچه نام مترو بیش از هر چیز با تهران گره خورده است، اما این فناوری دیگر محدود به پایتخت نیست. در سال‌های اخیر، شهرهایی مانند مشهد، اصفهان، شیراز، تبریز و کرج نیز شبکه‌های متروی خود را توسعه داده‌اند.

آینده شهرها از زیر زمین می‌گذرد

شاید مترو به اندازه هواپیما یا اینترنت هیجان‌انگیز به نظر نرسد، اما کمتر اختراعی را می‌توان یافت که تا این اندازه بر زندگی روزمره انسان‌ها تأثیر گذاشته باشد. قطارهای هوشمند، سامانه‌های خودران، مصرف انرژی کمتر و اتصال بهتر شبکه‌های حمل‌ونقل عمومی، بخشی از مسیری است که بسیاری از شهرهای جهان در پیش گرفته‌اند.

برای ایران نیز توسعه مترو تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ سرمایه‌گذاری بر کیفیت زندگی شهری است. تجربه تهران نشان داده است که بدون حمل‌ونقل ریلی، اداره کلان‌شهرهای چندمیلیونی روزبه‌روز دشوارتر خواهد شد.

شاید به همین دلیل باشد که مترو را می‌توان یکی از مهم‌ترین اختراعاتی دانست که نه فقط شیوه جابه‌جایی مردم، بلکه شکل زندگی شهری را تغییر داده است؛ شبکه‌ای از رگ‌های زیرزمینی که هر روز زندگی را در شهر به جریان می‌اندازد.

۴۷۲۳۲