سهم ایران از کاسپین؛ ترکمانچای تا آکتائو

ناصر کمالی مشهود

دکتری ژئوپلیتیک

بیا بازی ببین

ماینکرفت | هیچی نگفت... یواشکی وین گرفت!	روبلاکس | رفتیم اسکویید گیم، دیگه رفاقتی باقی نموند...
ماینکرفت | پیکار سه نوب با دراگون... | بقا با رفقا قسمت ۹ (پارت آخر)	ماینکرفت | کی فکرشو میکرد توی بدوارز انقدر کمپ جوابه!!!

دریای خزر، تنها یک پهنه آبی نیست؛ بلکه سنگر ژئوپلیتیک ایران در شمال، گلوگاه انرژی منطقه و آیینه‌ای از تاریخ مقاومت‌هاست. امروز، در حالی که چهار کشور ساحلی خزر، مسیر خود را در بهره‌برداری، تحدید حدود و تثبیت منافع به سرعت پیش برده‌اند، ایران در آستانه تصمیمی بزرگ قرار گرفته که می‌تواند آینده امنیت ملی، سهم تاریخی و نقش راهبردی کشور را از شمال ایران برای دهه‌ها، تعیین و تثبیت کند.

لایحه الحاق ایران به کنوانسیون رژیم حقوقی خزر، پس از هشت سال تعلل، اکنون با قید فوریت به مجلس ارسال شده؛ در شرایطی که دنیا شاهد جنگ ترکیبی همه‌جانبه دشمنان علیه ایران است و شاید از اوکراین تا آمریکا و ناتو، از این نمد، دنبال کلاهی به نام کاسپین باشند.

ایران؛ کم‌ بهره از سهم کاسپین

دریای خزر با طول تقریبی ۱۲۰۰ کیلومتر، بزرگ‌ترین دریاچه آب شیرین جهان است؛ پهنه‌ای که عمق آن از ۲۵ متر در شمال تا ۹۰۰ الی ۱۰۰۰ متر در جنوب می‌رسد و همین تفاوت، اهمیت ژئوپلیتیک و انرژی‌محور بخش جنوبی را دوچندان می‌کند.

خزر، از سال ۱۹۲۳ که نخستین چاه نفت در باکو کشف شد، با ۳۲ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت و سهمی معنادار از گاز جهان، به یکی از مهم‌ترین منابع انرژی منطقه تبدیل شد.

ایران از سال ۱۹۹۸ برای اکتشاف نفت و گاز در خزر اقدام کرد، اما مجموعه‌ای از موانع شامل تحریم‌ها، نبود تکنولوژی حفاری عمیق، عدم امکان سرمایه‌گذاری کلان، رژیم حقوقی نامشخص و کارشکنی‌های احتمالی روسیه، باعث شد تا ایران عملاً از بهره‌برداری انرژی در خزر محروم بماند.

در مقابل، جمهوری آذربایجان تا پایان سال ۲۰۲۰، حدود ۶ میلیارد بشکه نفت و ۳۰۰ میلیارد مترمکعب گاز از خزر استخراج کرده و ترکمنستان، روسیه و قزاقستان نیز با جذب بیش از ۴۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری، تولید انرژی را در خزر، آغاز کرده‌اند.

در این میان، در سال ۲۰۱۸، کنوانسیونی پیرامون دریای خزر در آکتائو قزاقستان برگزار شد که اگرچه چارچوبی برای همکاری ارائه داد، اما تعیین بستر و زیربستر آن را به توافق‌های دوجانبه و سه‌جانبه سپرد؛ تصمیمی که عملاً دست کشورهای شمالی را برای مانورهای یک‌جانبه باز گذاشت. نمونه روشن آن، احتمال فعال شدن خط لوله ترانس‌خزر است؛ مسیری که اگر عملی شود، ایران از چرخه انتقال انرژی کنار گذاشته می‌شود و پروژه‌هایی مانند جهان ترک و کریدور زنگزور، تقویت خواهند شد.

سهم ایران؛ ۵۰ درصد تاریخی یا ۱۱ درصد پیشنهادی

در حال حاضر و پس از اضافه شدن جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان به ایران و روسیه به عنوان سهامداران خزر، برخی سهم ایران را ۲۰ درصد و بعضی ۱۳ درصد یا حتی ۱۱ درصد می‌دانند؛ در حالی که این ارقام با اصل بالسویه در عهدنامه ۱۹۲۱ همخوانی ندارد.

در فصل ۱۱ آن عهدنامه، واژه بالسویه به‌صراحت بر حقوق مساوی ایران و شوروی در بهره‌گیری از آب‌های سرحدی تأکید می‌کند؛ حقوقی که در فصل سوم، تکرار و در مکاتبات رسمی دو کشور، تأیید شده است. بنابراین، اگر سهم ۵۰ درصدی ایران از خزر،فارغ از اصالت تاریخی منطقی برای ادعا نداشته باشد که به نظرم ندارد، سهم‌ ۱۱ درصدی ایران نیز حتماً با اسناد حقوقی توافقی ، سازگار نیست.

ایران، یک سال است درگیر جنگی چندلایه است؛ جنگی که دشمن تلاش می کند جبهه‌ای را نیز در کاسپین باز کند و حمله اخیر اوکراین به کشتی ایرانی در خزر نیز نشان داد که این پهنه، دیگر فقط یک دریاچه نیست؛ بلکه عرصه بالقوه در جنگ روسیه و اوکراین است.

پرسش‌هایی که نمی‌توان نادیده گرفت

در چنین شرایطی، ارسال لایحه الحاق ایران به کنوانسیون خزر با قید فوریت، سؤالاتی ایجاد می‌کند منجمله :

۱. فوریت ارسال و تصویب لایحه چیست؟

۲. ملاحظات پشت پرده این تصمیم عاجل چیست؟

۳. آورده امنیت ملی این تصمیم در شرایط جنگی چیست؟

۴. حمله اوکراین به کشتی ایرانی نقشی در این تسریع دارد؟

۵. آیا این مصوبه مانع و تضمینی برای عدم حضور آمریکا و ناتو در خزر خواهد بود؟

۶. آیا عبور خطوط انرژی همایسگان از زیر خزر، ایران را منفعل‌تر نمی‌کند؟

۷. آیا صلاح هست ایران باید برای افزایش سهم خود تلاش کند؟

۸. در صورت عدم تصویب لایحه، مسیر حل مناقشه چیست؟

۹. چه زمانی سهم بستر دریای خزر تعیین تکلیف خواهد شد؟

خزر ، جایی برای آزمون و خطا نیست

کاسپین، فقط یک دریاچه نیست؛ گنجینه انرژی و سند هویت تاریخی ماست. تصمیم درباره سهم ایران در خزر، تصمیمی نیست که بتوان با تعجیل بی‌منطق یا تأخیر بی‌ملاحظه گرفت.

تجربه‌های تلخ تاریخ، از ترکمانچای تا بحرین، به ما می‌گویند که هر مصالحه شتاب‌زده در حوزه سرزمینی، جبران ناپذیر است.

ایران باید با اتکا به اصل بالسویه، اسناد تاریخی، منافع ملی، واقعیت‌های ژئوپلیتیک، سهم خود را با دقت، صلابت و هوشیاری تعیین کند.