خاطره زن خواننده دربار پهلوی درباره سانسورهای ساواک

در روزهای اخیر، برخی از کاربران شبکه اجتماعی اکس، با بازنشر خاطرات و روایت‌های هنرمندان مشهور پیش از انقلاب، به موضوع سانسور و محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی ساواک در دوره پهلوی پرداخته‌اند؛ روایت‌هایی که نشان می‌دهد دستگاه امنیتی رژیم پهلوی، حتی بر محتوای ترانه‌ها، فیلم‌ها و اظهارنظرهای هنرمندان نیز حساسیت ویژه‌ای داشته است.

بر اساس این روایت‌ها، برخی خوانندگان و بازیگران آن دوران به دلیل خواندن بعضی اشعار صرفاً عاشقانه یا ایفای نقش در برخی فیلم‌های سینمایی، با برخوردهای غیرمنطقی ساواک مواجه می‌شدند.

بیا بازی ببین

ماینکرفت | هیچی نگفت... یواشکی وین گرفت!	روبلاکس | رفتیم اسکویید گیم، دیگه رفاقتی باقی نموند...
ماینکرفت | پیکار سه نوب با دراگون... | بقا با رفقا قسمت ۹ (پارت آخر)	ماینکرفت | کی فکرشو میکرد توی بدوارز انقدر کمپ جوابه!!!

خواننده دربار پهلوی هم از سانسور ساواک در امان نبود

در یکی از این موارد، گوگوش در خاطرات خود نقل کرده است که پس از به کاربردن عبارت «به غیر از ما کسی به فکر ما نیست» که بخشی از یک شعر عاشقانه بوده، از سوی ساواک مورد بازخواست قرار گرفته و مأموران از او پرسیده‌اند: «کسی به فکر شما نیست؟ پس اعلیحضرت چیه؟».

برخورد ساواک با داریوش؛ پریا بی‌ پریا!

همچنین کاربران به ماجرای ترانه «پریا» اشاره کرده‌اند؛ اثری که اجرای آن توسط داریوش اقبالی با واکنش ساواک مواجه و پخش آن از رسانه‌ها ممنوع شد. به گفته این کاربران، با وجود استقبال گسترده مردم از این ترانه در آن مقطع، ساواک در نهایت از انتشار صفحه گرامافون آن جلوگیری کرده بود.

ممنوعیت شغلی برای فریدون فرخزاد 

فریدون فرخزاد نیز در بخشی از خاطرات خود گفته است که به دلیل نگارش پایان‌نامه‌ای درباره مارکس و مسائل سوسیالیستی، امکان اشتغال در بسیاری از مراکز را از دست داده و مدتی طولانی بدون کار و درآمد مانده است.

ساواک به بازیگر فیلم فارسی: این کار را نکن!

در روایتی دیگر، بهروز وثوقی از تهدیدهایی سخن گفته که به دلیل حضور در برخی فیلم‌ها متوجه او شده بود. به گفته وی، به او هشدار داده بودند که در صورت ادامه این مسیر، ممکن است به شکل ساختگی دچار حادثه شود.

درواقع در حکومت پهلوی، سانسور و کنترل بر سینما و سینماگران آن‌قدر شدید بود که حتی برخی بازیگران به‌علت ایفای نقش در فیلم‌های سینمایی، توسط ساواک تهدید به مرگ می‌شدند.

یکی از نمونه‌های بارز درباره تهدید به مرگ هنرمندان توسط ساواک، «بهروز وثوقی» است که به گفتهٔ خودِ او، بعد از بازی در فیلم «گوزن‌ها» برای بازجویی به ساواک احضار می‌شود. مأمور بازجو، صراحتاً به وثوقی گفته بود که نیمه‌شب با کامیون به اتومبیلِ او می‌زنند و جانش را خواهند گرفت!

عصبانیت ساواک از واژه قفس

هوشمند عقیلی نیز نقل کرده است که پس از اجرای ترانه‌ای با مضمون «خسته‌ام، من از این قفس می‌روم»، از سوی ساواک مورد پرسش قرار گرفت و مأموران از او خواستند توضیح دهد که آیا منظورش از «قفس»، کشور بوده است یا خیر.

بازداشت سیاوش قمیشی و داریوش اقبالی به جرم «گلِ سرخ بارون‌زده‌ی من»

در این زمینه می‌توان به برخی خوانندگان همچون «سیاوش قمیشی» و «داریوش اقبالی» نیز اشاره کرد؛ خوانندگانی که فقط به‌خاطر به‌کاربردن کلاماتی که از نظر ساواک ممنوع بوده، مورد بازداشت و بازجویی قرار گرفته بودند.

تیغ ممیزی بر پیکر قیصر

همین‌طور، «قیصر» اثر جنجالی مسعود کیمیایی نیز به دلیل پرداختن به مفاهیمی چون انتقام‌جویی نسبت به فضای ابتذال و نقد غیرمستقیم نهادهای اجتماعی، به‌سختی موفق به عبور از ممیزی شد و بخش‌های قابل‌توجهی از آن سانسور شد.

برخی فیلم‌سازان برجسته آن دوران، نظیر بهرام بیضایی، بارها از تأخیر در صدور مجوز یا رد فیلمنامه‌هایشان گلایه داشتند؛ اتفاقی که باعث شد برخی آثار او هرگز ساخته نشود یا با تأخیرهای طولانی به مرحله تولید برسند.

وقتی «آرامش در حضور دیگران» به سد سانسور خورد

از جمله مصادیق سانسور در آن دوران، فیلم «آرامش در حضور دیگران» به کارگردانی ناصر تقوایی است؛ اثری که تصویری روان‌کاوانه و انتقادی از یک افسر بازنشسته ارتش ارائه می‌داد.

فیلم بلافاصله پس از اکران توقیف شد و سال‌ها اجازه نمایش نیافت. به‌طور مشابه، فیلم «گاو» ساخته داریوش مهرجویی، هرچند با حمایت برخی چهره‌های فرهنگی دربار ـ مانند فرح پهلوی ـ مجوز اکران گرفت، اما در ابتدا با مقاومت نهادهای نظارتی مواجه شده بود.

توقیف دایره مینا؛ وقتی خون‌فروشی هم خط قرمز شد

البته جالب است که داریوش مهرجویی، فیلمساز و کارگردان ـ که در یک قتل از دنیا رفته است ـ در دوره پهلوی فیلمی به نام «دایره مینا» ساخته بود که موضوع «خون‌فروشی» را به‌طور مفصل مورد پردازش قرار داده بود.

اما فیلم «دایره مینا» نیز به سرنوشت مستند «تهران پایتخت ایران است» دچار و نهایتاً توقیف شد. داریوش مهرجویی درباره توقیف این فیلم، چنین گفته است: «این توقیف هم مانند توقیف‌های دیگر بود؛ از همان ابتدا بر حسب تجربه فیلم «گاو» می‌دانستم که در یک جامعه استبدادی زندگی می‌کنیم و هیئت سانسورچی‌ها، متأسفانه شعور لازم را نداشند».

در مجموع، طرح دوباره این روایت‌ها در فضای مجازی، بار دیگر بحث درباره حدود آزادی بیان و میزان دخالت نهادهای به اصطلاح امنیتی در حوزه فرهنگ و هنر در دوره پهلوی را به موضوعی مورد توجه در میان کاربران تبدیل کرده است.