مذاکرات روز جمعه؛ گفت‌و‌گو‌ها جواب می‌دهد یا تنش‌ها اوج می‌گیرد؟ / محمد سلطانی‌نژاد، استاد دانشگاه پاسخ می‌دهد

سرویس سیاست خارجی «انتخاب»: سایه جنگ همچنان بر سر ایران وجود دارد اما در عین حال هم مقامات ایرانی و هم آمریکایی از مذاکره نیز سخن می‌گویند؛ شرایطی خاص که انگار مقدمات جنگ و مقدمات مذاکره پا به پای یکدیگر در حال فراهم‌شدن است و مشخص نیست در نهایت کدام دست برتر را خواهد داشت.

محمد سلطانی‌نژاد، استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل سیاست خارجی، درباره این موضوع به «انتخاب» گفت: «در شرایط کنونی، هم مذاکره و هم جنگ دو واقعیت و دو امکان محتمل هستند که به‌طور هم‌زمان پیش روی ما قرار دارند. از یک.سو، مسیر مذاکره وجود دارد و از سوی دیگر، جنگ نیز به‌عنوان یک واقعیت بالقوه مطرح است. قرار است روز جمعه دیداری میان آقایان عراقچی، ویتکاف و کوشنر برگزار شود تا مشخص شود آیا امکان دستیابی به چارچوبی مشخص برای آغاز مذاکرات وجود دارد یا خیر. در کنار این گزینه، جنگ نیز واقعیتی مستقل و قابل اعتناست. سیاست ایالات متحده آمریکا بر این مبنا استوار است که از قدرت نظامی به‌عنوان ابزاری برای تحقق اهداف سیاسی خود استفاده کند. در این چارچوب، جنگ به خودی خود هدف نهایی نیست، بلکه وسیله‌ای برای اعمال فشار دیپلماتیک محسوب می‌شود. محورهای اصلی مطالبات آمریکا شامل پرونده هسته‌ای ایران، برنامه موشکی و سیاست‌های منطقه‌ای است. آمریکا در مقاطع مختلف، امتیازات مشخصی را مطالبه می‌کند و هدف نهایی آن وادار کردن ایران به پذیرش این شروط است. از این منظر، هیچ تناقضی وجود ندارد که آمریکا هم‌زمان نیروی نظامی بازدارنده خود را در منطقه مستقر کند و در عین حال بکوشد ایران را به پای میز مذاکره بکشاند تا شروط خود را بپذیرد».

او ادامه داد: «میان ایران و آمریکا تفاوت ادراکی مهمی درباره ماهیت و کارکرد مذاکرات وجود دارد. از نگاه ایران، موضوعاتی که آمریکا مطرح می‌کند می‌توانند حاصل فرایند مذاکره باشند؛ به این معنا که دو طرف وارد گفت‌وگو شوند و در نهایت به نقطه‌ای قابل اتکا و مورد توافق برسند اما از نگاه آمریکا، روند به‌صورت معکوس تعریف می‌شود؛ ابتدا ایران باید نتایجی را که آمریکا مدنظر دارد بپذیرد و سپس مذاکرات صرفا برای تعیین چارچوب اجرایی آن نتایج برگزار شود. این اختلاف بنیادین تردیدهای جدی درباره امکان دستیابی به نتیجه در مذاکره ایجاد می‌کند. افزون بر این، از منظر آمریکا، موضوع برنامه موشکی ایران نیز باید در مذاکرات مطرح شود، در حالی که از دید ایران این موضوع اساسا غیرقابل مذاکره است. در کنار آن، سیاست‌های منطقه‌ای ایران نیز یکی دیگر از محورهای اختلاف میان دو طرف به شمار می‌آید».

این استاد دانشگاه همچنین بیان کرد: «در وضعیت کنونی و با توجه به سطح بالای تنش‌ها، این امکان فراهم شده است که دامنه مذاکرات فعلا به مسئله هسته‌ای محدود شود از جمله موضوع حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ایران که از دید آمریکا یا باید رقیق یا از کشور خارج شود. ایران و آمریکا به این جمع‌بندی رسیده‌اند که فعلا مذاکرات را آغاز کنند. با این حال، در درون ساختار تصمیم‌گیری آمریکا دو نگاه متفاوت وجود دارد؛ یک نگاه بر رویکرد پله‌ای و تدریجی تأکید دارد؛ به این معنا که ابتدا پرونده هسته‌ای بررسی شود و سپس سایر موضوعات در مراحل بعدی مطرح گردد. نگاه دیگر معتقد است که همه موضوعات باید به‌صورت هم‌زمان و در یک بسته واحد مورد مذاکره قرار گیرند. در شرایط فعلی، به نظر می‌رسد رویکرد پله‌ای و تدریجی شانس بیشتری برای اجرا دارد. از دید ایران، ورود به مسائل ثانویه در این مرحله عملا مسدود است. مسئله دیگر آن است که از نگاه آمریکا نیز هرگونه حمله نظامی به ایران می‌تواند با پیامدهایی غیرقابل پیش‌بینی و پرهزینه همراه باشد. به همین دلیل، آمریکا نیز با احتیاط عمل می‌کند و منتظر شکل‌گیری قالبی مشخص برای مدیریت این وضعیت است».

او درباره اینکه آیا ممکن است مانند دور قبل مذاکرات در میانه گفت‌وگو‌ها شرایط طور دیگری رقم بخورد، توضیح داد: «در دور قبلی مذاکرات روند گفت‌وگوها به بن‌بست رسید. برخلاف برخی ادعاها، واقعیت این است که مذاکرات عملا به مرحله انسداد رسیده بود. بالاترین سطح پیشنهادی آمریکا در آن دوره، طرح کنسرسیوم بود که با مخالفت صریح ایران مواجه شد.

آمریکا نگرانی جدی دارد که ایران از مذاکرات به‌عنوان ابزاری برای خرید زمان استفاده کند و در نتیجه بتواند فشارهای بین‌المللی را کاهش دهد؛ نگرانی‌ای که در دور قبلی مذاکرات نیز به‌طور جدی شکل گرفت. اکنون این تصور در برخی محافل وجود دارد که می‌توان به نتایجی دست یافت، اما از دید من، اگر آمریکایی‌ها در همین روز جمعه و در ادامه آن به این جمع‌بندی برسند که ایران قصد ارائه امتیازات بزرگ را ندارد هدفش از مذاکره صرفا خرید وقت و زمان است، احتمال وقوع جنگ به‌طور جدی افزایش خواهد یافت».

سلطانی‌نژاد در پایان در پاسخ به این پرسش که سرنگونی پهپاد ایرانی از سوی ناو آبراهام لینکن را در چارچوب مناسبات کنونی ایران و آمریکا چگونه می‌شود ارزیابی کرد، گفت: «به نظر من تحول خاصی رخ نداده است و این رخداد را در ادامه ترکیب دیپلماسی و نگه‌داشتن فضای تهدید مشترک می‌دانم. ایران با ارسال پهپاد می‌گوید اشراف اطلاعاتی لازم را دارم و آمریکا هم از آن‌سو می‌گوید قدرت لازم را برای مقابله را دارم. موضوع پهپاد ایرانی را در این چارچوب می‌شود تحلیل کرد و شخصا برای این اتفاق وزن بالایی را قائل نیستم و هر دو کشور همچنان در حالت کنترل تنش به سر می‌برند».